سیستمعامل یا سامانهٔ آژانس نرمافزاری است که مدیریت منابع رایانه را به عهده گرفته و بستری را فراهم میسازد که نرمافزار کاربردی اجرا شده و از خدمات آن استعمال کنند. سیستمعامل جزء ضروریترین نرمافزارهای یک سیستم کامپیوتری است. سیستمعامل خدماتی به برنامههای کاربردی و کاربر ارائه میدهد. برنامههای کاربردی یا از جاده واسطهای برنامهنویسی کاربردی [یادداشت ۱] و یا از طرق فراخوانیهای جهاز به این خدمات دسترسی دارند. حرف فراخوانی این واسطها، برنامههای کاربردی میتوانند سرویسی را از سیستمعامل درخواست کنند، پارامترها را جابجایی دهند، و پاسخ عملیات را دریافت کنند. ممکن است کاربران با بعضی اشکال واسط کاربری نرمافزار مثل واسط الفبا فرمان یا یک واسط گرافیکی کاربر با سیستمعامل تعامل کنند. برای کامپیوترهای دستی و رومیزی، تماماً واسط کاربری به عنوان بخشی از سیستمعامل در تماشا گرفته میشود. در سیستمهای بزرگ و چند کاربره الگو یونیکس و سیستمهای شبیه یونیکس، واسط کاربری معمولاً به آغاز یک برنامه کاربردی که خارج از سیستمعامل اجرا میشود پیادهسازی میشود. نمونههایی از محبوبترین سیستمعاملهای تازه شامل: اندروید، بیاسدی، آیاواس، لینوکس، اواس آبادی ، کیواناکس، مایکروسافت ویندوز، ویندوز فون و زد/اواس میباشند.
انواع سیستمعامل
سیستمهای بیدرنگ
سیستمهای بیدرنگ یا زمان حقیقی یک جهاز عامل چند وظیفهای است که معمولاً بعنوان یک کنترل کننده در یک کاربرد خاص استفاده میشوند. جهاز در این حالت میبایست در زمانی آشکار و معین حتماً جواب مورد نظر را بدهد. سیستمهای بازدید آزمایشهای علمی، تصویربرداری پزشکی، کنترل صنعتی و برخی از سیستمهای ارائه از این دستهاند. هدف حقیقی استفاده از سیستمهای بیدرنگ اثر سریع و تضمین شده در برابر یک رویداد خارجی میباشد. در سیستمهای آن معمولاً ابزار ذخیرهسازی ثانویه وجود ندارد و به جای آن از حافظههای ROM استفاده میشود. سیستمعاملهای آباد نیز در این سیستمها وجود ندارند برایچه که سیستمعامل کاربر را از سختافزار جدا میکند و این جداسازی باعث عدم قطعیت در زمان پاسخگویی میشود. سیستمهایی که در آن اجل زمانی [یادداشت ۲] باید پتواز داده شود را آن سخت و سیستمهایی که مهلت زمانی را پشتیبانی نمیکنند بیدرنگ نرم مینامند. از کاربرد سیستمهای بیدرنگ پیچیده میتوان به بازدید موتور یک خودرو (پاسخ با تأخیر میتواند نتایج فاجعهباری را به همراه داشته باشد) و در سیستمهای بیدرنگ نرم میتوان به اسکن بارکد در پایانه فروشگاه (با اینکه سرعت پاسخدهی باید سریع باشد اما به حادّی سیستمهای سخت نمیباشد) اشاره کرد
سیستمهای چند کاربره
سیستمهای قید کاربره اجازه میدهند تا کاربران متعدد بصورت همزمان به سمت یک جهاز کامپیوتری دسترسی داشته باشند. سیستمهای آبونه زمانی و کارساز وب را میتوان بعنوان سیستمهای چند کاربره طبقهبندی کرد. در سیستمهای اشتراک زمانی تنها یک پردازنده قرار دارد که توسط مکانیزمهای زمانبندی بین برنامههای جوراجور کاربرها با سرعت زیاد سوئیچ میشود و بنابراین تمام کاربر تصور میکند کل رایانه در اختیار اوست
سیستمعامل تک پردازنده
این نوع سیستمعاملها، سیستمعاملهای نسل چهارم (نسل فعلی) هستند که بر روی یک پردازنده اجرا میشوند. از قبیل XP,Vista,98,Me که افزونتر بار شرکت مایکرو سافت میباشند.
سیستمعامل شبکهای
سیستم عاملهایی الگو ناول نت که بیشترین استعمال و امکانات این سیستم عامل برای شبکه میباشد.
سیستمعامل پخش شده
این سیستمعاملها خود را بسان سیستمعاملهای تک پردازنده به سمت کاربر معرفی میکنند، اما در عمل از چندین پردازنده استفاده میکنند. این سنخ سیستمعامل در یک اسم شبکهای اجرا میشود در این نوع سیستم یک برنامه پس از اجرا در کامپوترهای مختلف جواب نهایی به سیستم اصلی کاربر برمیگردد سرعت پردازش در این نوع سیستم بسیار بالاست.
ادله ایجاد سیستمعامل
یک سیستم کامپیوتری پیشرفته از یک الا چند پردازنده، مقداری حافظه اصلی، دیسکها، چاپگرها، صفحهکلید، برگ نمایش، واسطهای شبکهای و دیگر دستگاههای ورودی و خروجی تشکیل شدهاست. اگر سیستم یکپارچهای از بهر مدیریت این منبعها وجود نداشته باشد، هر برنامه باید به تنهایی این کار را انجام دهد. سیستمعامل یک لایه نرمافزاری آماده میکند که تکلیف مدیریت منابع سیستم را از دوش برنامههای کاربردی رهانیده و کار برنامهنویسی را سادهتر مینماید؛ که با توجه به نسخههای جدید سیستم عاملها که به دلیل بهرهمندی از تکنولوژی گرافیک و امکان استفاده از ماوس، امکان استفاده ساده و آسان را برای کاربران مبتدی فراهم نمودهاست. در حقیقت سیستمعامل واسط بین سختافزار رایانه و کاربر میباشد.
وظایف سیستمعامل
سیستمعامل دو کار عمده انجام میدهد:
به طور کلی، وظایف سیستمعامل شامل موردها زیر است:
سیستمعاملهای جاری
باب سالهای اخیر رقابت بیشتر بین سیستمعاملهای مایکروسافت ویندوز، اپل مک اواس و لینوکس جریان دارد که آماری که در اسم ژوییه ۲۰۱۱ توسط وبگاه W3Schools به درج رسیده حاکی از ثانیه است که هم اکنون بیش از ۸۰ درصد کاربران اینترنت از سیستمعامل ویندوز استفاده میکنند.
آمار موجود که مربوط به اوت ۲۰۱۰ میباشد به سمت شرح پایین است:
از سیستمعاملهای اسمی کامپیوترهای شخصی میتوان به اسامی زیر اشاره کرد:
همچنین از سیستمعاملهای حاضر روی گوشیهای تلفن همراه نسل جدید میتوان به اسامی زیر استعاره کرد:
تاریخچه جهاز عامل
در آغاز
اولین کامپیوترها فاقد سیستمعامل بودند. باب اوایل واحد زمان ( ۱۹۶۴ فروشندگان کامپیوترهای تجاری ابزار کاملاً گستردهای را برای تسهیل توسعه، زمانبندی، و اجرای کارها روی یک سیستم پردازش دستهای فراهم میکردند. برای مثال رایانه تولید شده توسط UNI VAC.
در آغاز سیستمعامل روی خمپاره فریمها مستقر میشد و کمی بعد سیستمعامل میکروکامپیوترهای ابتدایی که فقط از یک برنامه در هر زمان پشتیبانی میکردند و به یک زمانبند بسیار ابتدایی نیاز داشتند. هر برنامه زمانی که در حال ادا حیات تحت کنترل کامل ماشین قرار داشت. چند وظیفهای (اشتراک زمانی) آغازین بار باب مین فریمها و در ۱۹۶۰ عرضه شد. آغاز کامپیوترها انبوه بزرگ و جاگیر بودند اما امروزه در کف یک دست جا میگیرند.
خمپاره فریمها
میکرو کامپیوترها
میکروکامپیوترهای اولیه نیاز یا ظرفیت داشتن یک سیستمعامل پیچیده که چهر خمپاره فریمها توسعه یافته بود نداشتند.
سیستم عامل
سیستم عامل بدون تردید مهمترین رقیق افزار در کامپیوتر است . پس از مشعشع اجرا کردن کامپیوتر اولین نرم افزاری که مشاهده می گردد سیستم عامل بوده و آخرین نرم افزاری که قبل از خاموش کردن کامپیوتر مشاهده خواهد شد، نیز سیستم عامل است . سیستم عامل نرم افزاری است که امکان اجرای تمامی برنامه های کامپیوتری را فراهم می آورد. سیستم آژانس با تنسیق ، مدیریت و کنترل منابع سخت افزاری امکان استفاده بهینه و هدفمند آنها را فراهم می آورد. سیتم آژانس فلسفه وجود داشتن سخت افزار را بدرستی تفسیر و در این راستا امکانات متعدد و ضروری جهت حیات سایر برنامه های کامپیوتری را فراهم می آورد.
تمام کامپیوترها از سیستم عامل استعمال نمی نمایند. مثلا" اجاق های مایکرویو که باب آشخانه استفاده شده دارای نوع خاصی از کامپیوتر بوده که از سیستم عامل استفاده نمی نمایند. در این سنخ سیستم ها بدلیل انجام عملیات بسته و ساده، نیازی به وجود سیستم عامل نخواهد بود. اطلاعات در و خروجی با استعمال از دستگاههائی نظیر برگ کلید و نمایشگرهای LCD ، باب اختیار سیستم گذاشته می گردند. ماهیت عملیات اجرا شده باب یک اجاق گاز مایکروویو بسیار محدود و مختصر است، بنابراین همواره یک برنامه در تمام حالات و اوقات اجراء خواهد شد.
برای سیستم های کامپیوتری که دارای عملکردی بمراتب پیچیده خیس از اجاق گاز مایکروویو می باشند، بخدمت گرفتن یک سیستم عامل انگیزه افزایش کارآئی سیستم و تسهیل در امر پیاده سازی برنامه های کامپیوتری می گردد. تمام کامپیوترهای خصوصی دارای سیستم عامل می باشند. ویندوز یکی از متداولترین سیستم های عامل است . یونیکس یکی دیگر از سیستم های آژانس مهم در این زمینه است . صدها سنخ سیستم عامل تاکنون با تدقیق به اهداف متفاوت طراحی و عرضه شده است. سیستم های عامل مختص کامپیوترهای بزرگ، سیستم های روبوتیک، سیستم های کنترلی بلادرنگ ، الگو هائی در این زمینه می باشند.
سیستم عامل با آسان ترین تحلیل و بررسی دو عملیات اساسی را در کامپیوتر انجام باده دهد :
اولین وظیفه یک سیستم عامل، مدیریت منابع سخت افزاری و نرم افزاری است . برنامه های متفاوت از بهر دستیابی به منابع سخت افزاری نظیر: پردازنده ، حافظه، دستگاههای در و خروجی، حافطه های جانبی، در رقابتی سخت شرکت خواهند کرد. سیستم های عامل بعنوان یک مدیر عادل و آرام زمینه استفاده بهینه از منابع حاضر را برای هر یک از برنامه های کامپیوتری فراهم می نمایند.
وظیفه دوم یک سیستم عامل عرضه یک رابط ( اینترفیس ) یکسان برای سایر پروگرام های کامپیوتری است . در این حال زمینه استفاده بیش از یک نوع کامپیوتر از سیستم عامل آماده شده و در صورت بروز تغییرات در سخت افزار سیستم های کامپیوتری نگرانی خاصی از جهت اجرای برنامه وجود نخواهد داشت، چراکه سیستم عامل بعنوان میانجی بین برنامه های کامپیوتری و سخت افزار ایفای وظیفه کرده و مسئولیت مدیریت منابع سخت افزاری به وی سپرده شده است . پروگرام نویسان کامپیوتر نیز حرف استفاده از نقش سیستم عامل بعنوان یک میانجی براحتی برنامه های خود را طراحی و پیاده سازی کرده و در رابطه با اجرای برنامه های نوشته شده بر روی سایر کامپیوترهای مشابه نگرانی نخواهند داشت . ( تا ار میزان حافظه موجود در دو کامپیوتر مشابه نباشد ) . باب صورتی که پیچیده افزار یک کامپیوتر بهبود و ارتقاء یابد، سیستم عامل این تضمین را ایجاد خواهد کرد که برنامه ها، در ادامه بدون بروز اشکال قادر به ادامه حیات وسرویس دهی خود باشند. مسئولیت مدیریت منابع سخت افزاری برعهده سیتم عامل خواهد حیات نه برنامه های کامپیوتری، بنابراین باب زمان ارتقای سخت افزار یک کامپیوتر مسئولیت سیتستم عامل در این راستا اولویت خواهد داشت . ویندوز 98 یکی از بهترین نمونه ها در این زمینه است . سیستم آژانس فوق بر روی پیچیده افزارهای متعدد تولید شده توسط تولیدکنندگان متفاوت اجراء می گردد. ویندوز 98 قادر به مدیریت و استفاده از هزاران نوع دستگاه چاپ رایانهای دیسک و سایر تجهیزات جانبی است .
سیستم های عامل را از بعد سنخ کامپیوترهائی که قادر به کنترل آنها بوده و نوع برنامه های کاربردی که قادر به حمایت از آنها می باشند به چهار گروه عمده تقسیم می نمایند.
تک کا